DE MUZIEK
De muziek van de Sema: ney, ayin en makam
Achter elke draaiende derwisj staat een ensemble. De adem van de ney, de ayin-suite, de modale makam en de trommel die de trage polsslag van de ceremonie bewaakt.
Check dates and availability ↗Het riet dat alles opent
Het kenmerkende geluid van de Sema is de ney, een aan het uiteinde aangeblazen rietfluit wiens ademende, bijna menselijke stem de ceremonie opent met een vrij, ongemeten improvisatie. De betekenis ervan is verweven met Roemi's beroemdste regels, waarin een riet dat uit het rietveld is gesneden, smachtend roept naar het huis waarvan het is afgesneden. In Mevlevi-opvatting is het geluid van de ney de goddelijke adem die de schepping bezielt, en de weemoed erin is de scheiding van de ziel van haar oorsprong. De fluit is dus geen begeleiding maar een betoog: het eerste wat de ceremonie doet, is je de verlangens laten horen waar de hele rite om draait. Een bezoeker die de openingsney als een ouverture beschouwt om uit te zitten, heeft gemist dat dit al de ceremonie is die spreekt.
De ayin: een suite, geen soundtrack
De muziek die de draaiing draagt, is niet vrij of geïmproviseerd, maar een gecomponeerde suite die bekendstaat als de ayin, speciaal geschreven voor de ceremonie en gestructureerd om mee te bewegen met haar fasen. De delen ervan sluiten aan bij de saluutschoten van de Sema, met ritme en intensiteit die verschuiven naar gelang de spirituele beweging van elk moment. Daarom lost de muziek nooit helemaal op in een deuntje dat je kunt neuriën: het is liturgische muziek, gevormd naar een ritueel in plaats van naar een luisteraar. Er bestaan verschillende ayins, sommige eeuwenoud en toegeschreven aan gerenommeerde componisten van Ottomaanse hof- en kloostermuziek, en een bepaalde ceremonie gebruikt er één van begin tot eind. Het besef dat de partituur één bewuste boog vormt, geen afspeellijst, verandert hoe het oor het uur volgt.
Het ensemble in de galerij
De musici, soms apart gezeten op een galerij boven of naast de dansvloer, vormen een ensemble waarvan de kern is opgebouwd rond de ney, aangevuld met zang en percussie en vaak met andere klassieke Turkse instrumenten zoals strijkers en tokkelinstrumenten. Een vocalist draagt de gezongen passages, waaronder de openingslofprijzing. De percussie omvat doorgaans een klein paar keteldrums en bekkens die de maat en de overgangen tussen de delen markeren. De balans is ingetogen: de muziek is bedoeld om de draaiing te ondersteunen en te begeleiden, niet om deze te overheersen, en zij bereikt zelden het volume dat een westerse concertbezoeker bij een climax zou verwachten. Er is in die zin geen climax. De taak van het ensemble is om gedurende de gehele ritus een gestage, devotionele stroom vast te houden, en dat doet het met gedisciplineerde soberheid.
Makam: de modale taal
De Turkse klassieke muziek, en daarmee de ayin, is gebouwd op het makam-systeem, een familie van modi die veel verfijnder is dan de majeur- en mineurtoonladders van de westerse muziek. Een makam is niet zomaar een toonladder, maar een geheel van verwachtingen over hoe een melodie stijgt, zweeft en daalt, en omvat intervallen kleiner dan de halve toon die de muziek haar kenmerkende, soms onbekende kleur geven voor oren die elders zijn gevormd. Elke ayin is gecomponeerd in een specifieke makam, gekozen om de stemming en het karakter die deze met zich meedraagt. Je hebt geen theorie nodig om het te voelen, en het punt van het hier noemen is slechts dit: de momenten waarop de muziek klinkt alsof ze tussen noten buigt, zijn niet vals. Dat is de makam die precies doet wat hij moet doen.
Luisteren als onderdeel van het ritueel
Voor de derwisjen is de muziek geen achtergrond bij het draaien, maar een partner ervan: de hoorbare draad die het hele lichaam volgt. Voor een bezoeker is de meest waardevolle manier om dit bij te wonen, op dezelfde wijze te luisteren. Volg de openingsklacht van de ney, merk hoe het ensemble zich verzamelt onder de gezeten lofzang, voel de puls aankomen wanneer het draaien begint, en laat de overgangen tussen de delen van de suite de ene groet naar de volgende markeren. Zo gehoord heeft het uur een heldere architectuur in plaats van een aaneenschakeling van ononderbroken herhaling. Ook de stilte tussen en rondom het geluid hoort erbij; de conventie om niet te applaudisseren bestaat deels opdat het eigen stille kader van de muziek nooit wordt doorbroken. Het luisteren is de deelname die voor u openstaat.