MUZYKA
Muzyka semy: ney, ayin i makam
Za każdym wirującym derwiszem stoi zespół. Oddech neyu, suita ayin, modalny makam i bęben wyznaczający powolny puls ceremonii.
Check dates and availability ↗Trzcina, która otwiera wszystko
Sygnaturowym dźwiękiem semy jest ney, końcowo dmuchany flet z trzciny, którego zadziorny, niemal ludzki głos otwiera ceremonię swobodną, niemierzona improwizacją. Jego znaczenie splata się z najsłynniejszymi wersami Rumiego, w których trzcina ścięta z trzcinowiska zawodzi z tęsknoty za domem, od którego ją odcięto. W rozumieniu mewlewitów dźwięk neyu to boski oddech ożywiający stworzenie, a ból w nim to tęsknota duszy za swoim źródłem. Flet nie jest więc akompaniamentem, lecz argumentem: pierwszą rzeczą, jaką robi ceremonia, jest danie ci usłyszeć tęsknotę, o którą chodzi w całym obrzędzie. Gość, który traktuje otwierający ney jak uwerturę do przeczekania, nie zauważył, że to już sama ceremonia przemawia.
Ayin: suita, nie ścieżka dźwiękowa
Muzyka niosąca wirowanie nie jest luźna ani improwizowana, lecz stanowi skomponowaną suitę zwaną ayin, napisaną specjalnie na tę ceremonię i ustrukturyzowaną tak, by podążać za jej etapami. Jej części pokrywają się z pozdrowieniami Semy, zmieniając rytm i intensywność, by oddać duchowy ruch każdego z nich. Dlatego właśnie ta muzyka nigdy do końca nie układa się w melodię, którą można by zanucić: to muzyka liturgiczna, ukształtowana pod obrzęd, a nie pod słuchacza. Istnieją różne ayiny, niektóre sprzed wieków, przypisywane słynnym kompozytorom muzyki dworskiej i zakonnej imperium osmańskiego, a dana ceremonia wykorzystuje jeden z nich od początku do końca. Świadomość, że partytura to jeden celowy łuk, a nie playlista, zmienia sposób, w jaki ucho podąża za tą godziną.
Zespół na galerii
Muzycy, niekiedy zasiadający osobno na galerii nad lub obok parkietu, tworzą zespół, którego rdzeń opiera się na ney, do którego dołączają głos, perkusja oraz często inne klasyczne tureckie instrumenty, takie jak smyczkowe i szarpane strunowe. Wokalista prowadzi partie śpiewane, w tym otwierającą pochwałę. Perkusja obejmuje zwykle parę małych kotłów i talerze, które wyznaczają puls oraz przejścia między sekcjami. Balans jest powściągliwy: muzyka ma podtrzymywać i prowadzić wirowanie, a nie dominować nad nim, i rzadko wznosi się do głośności, jakiej zachodni bywalec koncertów mógłby oczekiwać w kulminacyjnym momencie. W tym sensie nie ma tu kulminacji. Zadaniem zespołu jest utrzymanie stałego, dewocyjnego nurtu przez cały czas trwania obrzędu, i czyni to z zdyscyplinowaną oszczędnością.
Makam: modalny język
Turecka muzyka klasyczna, a wraz z nią ayin, opiera się na systemie makamów – rodzinie modalności o wiele bardziej złożonej niż gamy durowe i molowe muzyki zachodniej. Makam to nie tylko skala, ale zbiór oczekiwań co do tego, jak melodia wznosi się, zawisa i opada, i obejmuje interwały mniejsze niż półton, które nadają tej muzyce jej charakterystyczny, czasem obcy dla uszu przyzwyczajonych gdzie indziej koloryt. Każdy ayin skomponowany jest w konkretnym makamie, dobranym pod nastrój i charakter, jaki niesie. Nie potrzebujesz teorii, by to poczuć, a celem przywołania tej nazwy jest tylko jedno: momenty, w których muzyka brzmi, jakby zaginała się między dźwiękami, nie są fałszem. To makam robi dokładnie to, do czego został stworzony.
Słuchanie jako część obrzędu
Dla derwiszy muzyka nie jest tłem dla wirowania, lecz jego partnerem – słyszalną nicią, za którą podąża całe ciało, a dla odwiedzającego najbardziej satysfakcjonującym sposobem uczestnictwa jest słuchanie w ten sam sposób. Podążaj za otwierającą lamentacją ney, zauważ, jak zespół zbiera się pod siedzącą pochwałą, poczuj puls, gdy zaczyna się wirowanie, i pozwól, by zmiany między sekcjami suity wyznaczały przejście od jednego pozdrowienia do kolejnego. Słuchana w ten sposób godzina ma wyraźną architekturę, a nie ciąg nieprzerwanych powtórzeń. Cisza między dźwiękami i wokół nich również należy do tej muzyki; konwencja niebicia braw istnieje po części po to, by ciche ramy muzyki nigdy nie zostały przerwane. Słuchanie to uczestnictwo, które jest ci dane.